Su'aalo

Su’aalaha inta badan la weydiiyo — shaqada, buugaagta, iyo waxa lagu samayn karo waxa halkan lagu daabacay.

Yaa ah Georgi Kapchits?

Waa cilmi-yaqaan Ruush ah oo ku takhasusay af-Soomaaliga; wuxuu dhashay 1939. Af-Soomaaliga wuxuu bilaabay inuu barto 1964, isagoo ku jira Machadka Afafka Bariga ee Jaamacadda Moscow; macallinkiisii ugu horreeyay wuxuu ahaa A. K. Zholkovsky — qoraaga buugga Syntax of Somali (1971), oo 1979 u guuray Mareykanka.

Sannadihii 1967 ilaa 1994 wuxuu ka shaqeeyay qaybta Soomaaliga ee Raadiyaha Moscow; markii qaybtaas la xiray 1994, wuxuu noqday falanqeeye Codka Ruushka. Sannadkii 2000 wuxuu Machadka Daraasaadka Aasiya iyo Afrika ee Jaamacadda Moscow ku difaacay qoraal-cilmiyeed ku saabsan naxwaha jumlada af-Soomaaliga (hagaha: V. Ya. Porkhomovsky). Waa qoraaga kow iyo toban buug (tiradu waa tiisa, ka timid qoraalka jaldiga ururinta sheekooyinka 2022), casharrona wuxuu ka bixiyay Moscow iyo Berlin.

Muxuu cilmi-yaqaan Ruush ahi uga shaqeeyaa maahmaahyada Soomaaliyeed?

Jawaabta gaaban waa raadiyaha. 1967 ilaa 1994 wuxuu ka shaqeeyay qaybta Soomaaliga ee Raadiyaha Moscow — ku dhowaad soddon sano oo uu maalin walba afka ku qorayo kuna hadlayo, dhegeystayaalna ay isla markiiba dareemi lahaayeen haddii afka si dayac ah loo maareeyo. Taasi waa iskuul ka duwan koorso jaamacadeed.

Jawaabta dheeri waa in af-Soomaaligu mudan yahay dareenkaas. Waa mid ka mid ah afafka ugu hodansan hidaha afka ee adduunka; Richard Burton, oo dhulkan soo maray 1854, wuxuu qoray in dalku “gabayaa ka buuxo”. Meesha ay gabayga iyo maahmaahdu ka qabtaan shaqada ay suugaanta qoran ku qabato dhaqamada kale, maahmaaho-cilmigu ma aha takhasus geesta ku jira — waa jidka afka laftiisa lagu galo.

Waxaa jira sidoo kale isku-xirnaan taariikhi ah. Macallinkiisii ugu horreeyay, Machadka Afafka Bariga sannadkii 1964, wuxuu ahaa A. K. Zholkovsky, oo buuggiisa Syntax of Somali (1971) uu saldhig u yahay daraasaadka Ruushka ee af-Soomaaliga. Zholkovsky wuxuu 1979 u guuray Mareykanka — shaqadii uu bilaabayse ma joogsan.

Waa maxay xadka ugu yar ee maahmaahaha?

Fikradda waxaa iska leh G. L. Permyakov. Looma jeedo dhammaan maahmaahaha af — kuwaas oo dhab ahaan aan xad lahayn — ee waxaa loola jeedaa tirada maahmaahyo ee ay run ahaantii yaqaanaan intooda badan ee afkaas ku hadla. Afka Ruushka, Permyakov wuxuu xaqiijiyay xad ku dhow 300.

Dr. Kapchits ayaa xad noocaas ah u sameeyay af-Soomaaliga — markii ugu horraysay oo loogu sameeyo af ka mid ah afafka Geeska Afrika. Tijaabada waxaa lagu qabtay Berlin (Jaamacadda Humboldt, 1999; Jaamacadda Xorta ah, 2001) iyo Aarhus (2001), iyadoo ay taageerayso Ururka Cilmi-baarista Jarmalka. Shan iyo afartan qof oo ilo-macluumaad ah ayaa la siiyay bilowyada la gooyay ee 656 maahmaahood, waxaana laga codsaday inay dhammaystiraan. 29,520 dhammaystirro suurtogal ah, 12,342 — 41.8 boqolkiiba — ayaa si sax ah loo buuxiyay. Natiijooyinka waxaa laga soo saaray 249 maahmaahood oo ay yaqaaneen in ka badan kala-badhka dadkii la weydiiyay.

249-kaas ayaa ah udub-dhexaadka shaqeeya ee maahmaahaha afka, waxaana lagu daabacay buugga Hubsiimo hal baa la siistaa (Moscow, 2002).

Ma run baa in “Soomaalidu been ka sheegi weydo maahmaahda”?

Weedhaasi lafteedu waa maahmaah Soomaaliyeed: Soomaalidu been way sheegtaa, beense ma maahmaahdo — Soomaalidu been way sheegi kartaa, laakiin beentoodu weligeed maahmaah ma noqoto.

Iyada ayaa magac u noqotay buugga Soomaali been ma maahmaahdo (Ponte Invisible, 2012), oo lagu soo bandhigay Bandhigga Buugaagta Hargeysa ee shanaad, Luulyo 2012.

Xagee buugaagta laga iibsan karaa?

Jawaab daacad ah: inta badan meelna lagama iibsan karo. Ku dhowaad dhammaan daabacaadahan waxaa lagu daabacay tiro yar — tusaale ahaan Hubsiimo hal baa la siistaa waxaa laga daabacay 1,000 nuqul — waana la wada iibiyay wakhti hore. Ma jiro bakhaar laga dalban karo.

Waxa hadhay waa maktabadaha. Buugaagta qaarkood waxay ku jiraan maktabadaha cilmi-baarista, halkaasna ayay akhristayaashu badiyaa ka helaan. Liiska buuxa ee waxa jira wuxuu ku qoran yahay qaybta Daabacaadaha.

Waxaan aqaan maahmaah aan ku jirin ururinta. Maxaan sameeyaa?

Noo soo qor. Kani ma aha hadal edeb oo kaliya — horay ayay u dhacday, xitaa heer ay buug beddeshay. Kadib wareysi uu 2006 la yeeshay WardheerNews, akhristayaashu waxay soo direen maahmaaho cusub oo aad u tiro badan ilaa qaamuuskii markaas la diyaarinayay dib loo furay oo la ballaadhiyay.

Waxa qoraalkaas faa’iido u yeelaya waa macnaha ku xeeran: meesha iyo qofka aad ka maqashay, gobolka, iyo lahjadda. Qoraal aan xogtaas lahayn waa yaab keliya; mid xogta wata waa cadeyn. Cinwaanka waxa uu ku qoran yahay bogga Nala Soo Xiriir.

Maxay bogganu saddex af u leeyahay, sidee bayse ku kala duwan yihiin?

Bogga wuxuu ku qoran yahay Ingiriisi, Ruush iyo Soomaali. Ma aha saddex nuqul oo isku qoraal ah: agabka qaarkiis wuxuu ku jiraa afkii asalka ahaa oo keliya.

Tusaalaha ugu cad waa qoraalka ku saabsan Shirweynihii 8-aad ee Caalamiga ah ee Daraasaadka Soomaaliyeed (Hargeysa, 2001). Af-Ingiriisi wuxuu ku soo baxay Horn of Africa (2001), af-Ruushna joornaalka Vostok (Oriens) (2002, lr. 2) — labadaasina ma aha qoraal iyo turjumaaddiisa, ee waa laba nuqul oo madax-bannaan oo isku qoraa curiyay, mid walbana loo qoray akhristihiisa. Labadaba akhrintoodu way mudan tahay.

Ma isticmaali karaa waxa bogga ku jira?

Soo xigashada ujeeddooyin cilmi iyo waxbarasho ah: haa, hal shuruud oo keliya la socoto — tixraac daabacaadda asalka ah haddii ay jirto. Dib-u-daabacaadda qoraal buuxa waa arrin kale, waxayna u baahan tahay ogolaansho.

Faahfaahinta — oo ay ku jirto waxa khuseeya shaqada qorayaal kale ee halkan lagu daabacay — waxay ku qoran tahay qaybta Shuruudaha.