Ereyada Xiriirka Qoyska

Mashruuc barbardhig ah oo lala wadaagay V. Ya. Porkhomovsky, kuna saabsan ereyada xiriirka qoyska ee Soomaaliga iyo Oromada — labada luuqadood ee ugu ballaadhan Kushiitiga.

Waxa uu ku daray

Natiijada wax-ku-oolka ah waa liis ka kooban 34 ilaa 38 erey oo xiriirka qoyska ah oo Soomaali ah. Ilaa markaas isha kaliya ee la daabacay oo la isku halleyn karay wuxuu ahaa liiskii I. M. Lewis, oo labaatan erey ka koobnaa.

Farqigaas ayaa muujinaya waxa shaqadu ahayd: ma ahayn wax hagaajin ku samaynaya sharraxaad hore u jirtay, ee waxay ahayd ballaarin weyn — waana tii ugu horreysay ee qaybtan u soo bandhigta sida nidaam, ee aan liis ereyo ka dhigin.

Kala sarraynta unugyada bulshada

Ereyada xiriirka qoyska kama go’i karaan ereyada unugyada bulshada ee xiriirka lagu xisaabiyo. Kuwaasi waxay samaystaan taxane kala sarraysa, oo mid walba kan xiga ku dhex jiro:

xaas → reer → jilib → laf → qabiil

Meesha uu ku hadlaa ka joogo taxanahan ayaa go’aamisa ereyada la isticmaali karo iyo macnaha ay ku socdaan. Tirada badan ee ereyada guud-macnaha ah — kuwa hal eray koox dhan ku tilmaama — waa mid ka mid ah astaamaha ugu muuqda nidaamka.

Waxa nidaamka ka maqan

Nidaamku wuxuu u xiiso badan yahay waxa ka maqan sida uu ugu xiiso badan yahay waxa ku jira. Soomaaligu ereyo fudud oo hal-eray ah uma laha xiriirro ay luuqadaha Yurub hal eray ku sheegaan — “awow-wiil”, “adeer-wiil” iyo “adeer-gabadh” ka mid ah. Xiriirradaas waxaa lagu tilmaamaa weedho sharraxaad ah oo dhigaya xidhmooyinka abtirsiinta ee u dhexeeya.

Tani ma aha lakab ka maqan afka. Waa qaab kale oo lagu tilmaamo, waana in sidaas loo diiwaan geliyo — ee aan loo dhigin sidii lakab sharraxaadda ka baxsan.

Yeedhista

Astaan gaar ah waxay khusaysaa yeedhista ee ma aha magacaabidda. Yeedhista, waalidiintu carruurtooda waxay ugu yeedhaan isla ereyada waalidiinta laftooda lagu magacaabo: aabbo iyo hooyo. Qaabka yeedhistu wuxuu magacaabayaa xaalka qofka hadlaya, ee ma aha kan loo hadlayo. Isku eray ayaa labada shaqo u adeegaya isagoo si ka geddisan wax loola jeedo, sidaas darteedna waa in gooni looga sharraxo ereybixinta caadiga ah.

Halka lagu daabacay

Shaqada waxaa lagu daabacay cinwaanka “Somali kinship terms” ee Semito-Hamitic Festschrift for A. B. Dolgopolsky and H. Jungraithmayr (Berlin: Dietrich Reimer Verlag, 2008, bogagga 155–160).

Nooc Ruush ah oo la ballaadhiyay ayaa lagu diyaariyay barnaamij cilmi-baaris aasaasi ah oo uu leeyahay Guddiga Sare ee Akadeemiyada Cilmiga ee Ruushka. Qaabka barbardhigga ah ee Soomaaliga iyo Oromada wuxuu ku baxay “Kinship Terms in Somali and Oromo” (Исследования по языкам Африки, Tirada 2, Moscow, 2008).

Qaybaha xiriirka la leh